Mấy ngày qua, mạng xã hội xôn xao về "hệ thống chấm điểm công dân" kiểu Trung Quốc sắp áp dụng tại Việt Nam. Có người lo lắng, có người bác bỏ, có người chia sẻ không kèm nguồn.
Tôi quyết định đọc thẳng vào dự thảo gốc trên Cổng TTĐT Bộ Công an để hiểu chuyện gì đang xảy ra.
Bài viết này không tranh luận đúng sai, không kêu gọi ủng hộ hay phản đối. Chỉ bóc tách thông tin chính thống để bạn tự đánh giá.
Đây là cái gì, đang ở trạng thái nào?
Bộ Công an đang lấy ý kiến một Dự thảo Nghị quyết về phát triển công dân số, thời gian lấy ý kiến từ 12/12/2025 đến 31/12/2025.
Dự thảo đề xuất triển khai Hệ thống Điểm công dân số ngay trên ứng dụng VNeID, với mục đích khuyến khích người dân sử dụng dịch vụ số.
Trong chính dự thảo có một câu quan trọng: điểm này "không dùng để xử phạt, hạn chế quyền và lợi ích hợp pháp của công dân".
Thang điểm và xếp hạng
Theo Phụ lục IV của dự thảo, hệ thống chia làm 3 hạng:
| Hạng | Thang điểm | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Công dân số Tích cực | ≥ 350 điểm | Tham gia thường xuyên, hưởng toàn bộ ưu đãi |
| Công dân số Cơ bản | 100–349 điểm | Tham gia cơ bản, hưởng một phần ưu đãi |
| Chưa xếp hạng | < 100 điểm | Ít/chưa tham gia, chỉ hưởng hỗ trợ cơ bản |
Điểm được tính từ những hành vi gì?
Dự thảo liệt kê các nhóm hoạt động được cộng điểm:
Nhóm 1: Quản lý dữ liệu cá nhân
| Hoạt động | Điểm |
|---|---|
| Hoàn tất hồ sơ VNeID đạt 100% (lần đầu) | +100 |
| Truy cập VNeID trung bình 1 lần/tuần | +2/tuần |
| Tích hợp giấy tờ thiết yếu (mỗi loại) | +5/lần |
| Cập nhật thông tin thay đổi trong 30 ngày | +3/lần |
| Dùng chữ ký số trong giao dịch | +2/lần |
Nhóm 2: Sử dụng dịch vụ số
| Hoạt động | Điểm |
|---|---|
| Thực hiện thủ tục hành chính trực tuyến | +7/lần |
| Giao dịch tài chính số qua VNeID | +5/giao dịch |
| Sử dụng dịch vụ y tế số | +5/lần |
| Mua sắm trên TMĐT tích hợp VNeID | +5/lần |
| Hoàn thành khóa học "Bình dân học vụ số" | +5/khóa |
Nhóm 3: Tham gia đóng góp xã hội
| Hoạt động | Điểm |
|---|---|
| Góp ý dự thảo văn bản quy phạm pháp luật | +10/lần |
| Tương tác với đại biểu Quốc hội | +5/lần |
| Tham gia khảo sát của cơ quan nhà nước | +5/lần |
| Phản ánh kiến nghị (được xử lý thành công) | +5/lần |
Cơ chế đặc biệt: Điểm có cơ chế "giữ lại 30% sang năm sau" - tức là bạn cần duy trì hoạt động hằng năm, không phải "cày một lần rồi thôi".
Ưu đãi đi kèm là gì?
Dự thảo mô tả 3 nhóm ưu đãi chính:
Phụ lục I: Miễn 100% phí/lệ phí (66 thủ tục)
Các thủ tục "đời sống" thiết yếu khi làm online:
- Đăng ký xe, cấp biển số
- Cấp đổi/cấp lại thẻ BHYT
- Đăng ký khai sinh, khai tử
- Cấp/đổi giấy phép lái xe
- Cấp/cấp lại căn cước
- Một số giấy phép xây dựng
Phụ lục II: Giảm 30-50% phí/lệ phí (56 thủ tục)
Các thủ tục phức tạp, giá trị cao:
- Thẩm duyệt, nghiệm thu PCCC
- Đăng ký quyền sử dụng đất
- Giấy phép xây dựng công trình lớn
- Khai thác tài nguyên nước
Phụ lục III: Giảm 10% thuế/lệ phí trước bạ
Áp dụng cho công dân số Tích cực khi:
- Chuyển nhượng bất động sản (thuế TNCN + lệ phí trước bạ)
- Đăng ký xe (lệ phí trước bạ)
- Kinh doanh qua thương mại điện tử (thuế TNCN)
- Mua hàng online thanh toán không tiền mặt (thuế GTGT)
Demo: Thử "tính điểm" xem
Tôi có làm một bản demo nhỏ để minh họa cách tính điểm theo dự thảo. Bạn có thể thử tại:
Góc nhìn cá nhân: Những câu hỏi về quyền riêng tư
Dù dự thảo nói rõ "không dùng để phạt", tôi vẫn có những băn khoăn cá nhân. Đây không phải kết luận, chỉ là những suy nghĩ của một người đang cố gắng hiểu vấn đề.
1. Về cơ chế khiếu nại khi hệ thống chấm sai
Dự thảo chưa nêu rõ quy trình này. Với bất kỳ hệ thống chấm điểm tự động nào, sai sót là không thể tránh khỏi. Nếu tôi bị chấm sai điểm dẫn đến mất ưu đãi, tôi khiếu nại ở đâu? Ai xử lý? Mất bao lâu?
Đây không phải lo lắng vô căn cứ. Ai từng bị sai thông tin trên hệ thống hành chính đều hiểu việc "sửa một dòng dữ liệu" có thể mất vài tháng chạy đi chạy lại.
2. Về dữ liệu được thu thập
Đây là phần khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất.
Để tính điểm theo dự thảo, hệ thống cần biết:
- Tôi truy cập VNeID bao nhiêu lần mỗi tuần
- Tôi làm những thủ tục hành chính nào
- Tôi giao dịch tài chính ở đâu, bao nhiêu
- Tôi mua sắm online những gì
- Tôi đi khám bệnh khi nào
- Tôi có góp ý chính sách không, góp ý gì
Mỗi thông tin riêng lẻ có vẻ vô hại. Nhưng khi ghép tất cả lại, bạn có một bức tranh rất chi tiết về cuộc sống của một người: thói quen, sức khỏe, tài chính, quan điểm chính trị.
Câu hỏi của tôi: Ai có quyền truy cập dữ liệu này? Chỉ hệ thống tự động? Hay con người cũng đọc được? Dữ liệu lưu bao lâu? Có bị chia sẻ với bên thứ ba không?
Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân sẽ có hiệu lực từ 01/01/2026, nhưng khung pháp lý và thực thi là hai chuyện khác nhau.
3. Về ranh giới "tự nguyện"
Dự thảo nói đây là hệ thống khuyến khích. Nhưng khi ưu đãi đủ hấp dẫn (miễn 100% lệ phí, giảm 10% thuế), "không tham gia" trở thành lựa chọn đắt đỏ.
Ví dụ cụ thể: Nếu bạn đăng ký xe online với VNeID, bạn được giảm lệ phí. Nếu bạn ra quầy trực tiếp vì không muốn hệ thống ghi nhận, bạn trả đầy đủ.
Về mặt kỹ thuật, bạn vẫn có quyền lựa chọn. Về mặt thực tế, lựa chọn đó có chi phí.
Tôi không nói điều này "sai" - nhiều chính sách hoạt động theo logic tương tự. Nhưng gọi nó là "hoàn toàn tự nguyện" thì không chính xác.
4. Về con đường từ khuyến khích đến bắt buộc
Đây là lo lắng mang tính dự đoán, không phải điều đang xảy ra. Nhưng lịch sử cho thấy nhiều chính sách bắt đầu là "khuyến khích" rồi dần trở thành "yêu cầu".
Ví dụ gần nhất: Thanh toán không tiền mặt từng được "khuyến khích", giờ nhiều dịch vụ gần như bắt buộc phải có tài khoản ngân hàng.
Nếu một ngày "công dân số Tích cực" trở thành điều kiện để tiếp cận một số dịch vụ công, hoặc để vay ngân hàng, hoặc để xin visa... thì sao?
Tôi không có câu trả lời. Chỉ nghĩ rằng đây là điều cần theo dõi lâu dài, không chỉ nhìn vào dự thảo hôm nay.
5. Về "chữ nghĩa" và thực tế
Dự thảo viết: điểm "không dùng để xử phạt, hạn chế quyền và lợi ích hợp pháp".
Nhưng nếu người điểm thấp bị loại khỏi các ưu đãi, đó có phải là "hạn chế lợi ích" không? Về mặt logic, có thể tranh luận cả hai chiều.
Tôi nghĩ điều quan trọng hơn chữ nghĩa trong dự thảo là cách triển khai thực tế - và điều đó chỉ biết được khi hệ thống chạy.
Tóm lại góc nhìn cá nhân
Tôi không phản đối việc số hóa dịch vụ công. Làm thủ tục online nhanh hơn, tiện hơn, ít tốn kém hơn cho cả người dân lẫn nhà nước.
Nhưng tôi phân biệt giữa số hóa dịch vụ và chấm điểm hành vi.
Số hóa dịch vụ: bạn làm thủ tục online, xong việc, dữ liệu phục vụ đúng thủ tục đó.
Chấm điểm hành vi: hệ thống tích lũy và đánh giá tất cả hoạt động của bạn theo thời gian, rồi gắn với lợi ích/bất lợi.
Đây là hai mô hình khác nhau về bản chất. Và tôi nghĩ sự khác biệt này xứng đáng được thảo luận công khai, không chỉ trong giới kỹ thuật.
Đọc nguồn gốc ở đâu?
Tất cả thông tin trong bài viết này được lấy từ:
- Trang lấy ý kiến dự thảo - Cổng TTĐT Bộ Công an
- Các file phụ lục đính kèm (Dự thảo Nghị quyết, Phụ lục I-IV)
Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân (91/2025/QH15) đã được ban hành ngày 26/06/2025 và có hiệu lực từ 01/01/2026 - đây sẽ là khung pháp lý liên quan trực tiếp đến việc thu thập/xử lý dữ liệu kiểu VNeID.
Kết luận
Tôi không kết luận dự thảo này tốt hay xấu. Điều quan trọng là:
- Đọc nguồn chính thống trước khi tin bất kỳ bài chia sẻ nào
- Hiểu đây là dự thảo, chưa phải quy định có hiệu lực
- Theo dõi bản cuối sau khi hết thời gian lấy ý kiến
- Đặt câu hỏi về triển khai thực tế, không chỉ chữ nghĩa trên giấy
Thời gian lấy ý kiến còn đến 31/12/2025. Nếu bạn có ý kiến đóng góp, đây là lúc để gửi.
Bài viết hữu ích?
Chia sẻ để nhiều người biết đến!
